Góc nhìn

Tại sao có quốc gia giàu, quốc gia nghèo? Yếu tố nào tạo nên sự thịnh vượng của một quốc gia

Có 3 nhân tố cơ bản:

1. Thể chế

Nhân tố đầu tiên là thể chế. Thể chế rất quan trọng, nhìn chung thì những nước giàu có một thể chế tốt, còn những nước nghèo có thể chế tồi. Có một sự tương quan trực tiếp giữa nghèo nàn và tham nhũng, những nước giàu nhất trên thế giới cũng là những nước có tham nhũng ít nhất, và ngược lại, những nước có tham nhũng nhiều nhất cũng là những nước nghèo nhất.

Ở các quốc gia có nhiều tham nhũng, họ sẽ không thể thu đủ thuế để có thể xây dựng một thể chế vững mạnh. Một nửa của cải của 20 quốc gia nghèo nhất đều đi đến các tài khoản ngân hàng ở nước ngoài. Tổng thu nhập bị mất ở các nước này khoảng từ 10 đến 20 tỷ đô la mỗi năm. Trong khi đó, việc không có một hệ thống thu thuế đầy đủ, nước nghèo không thể đầu tư vào hệ thống an ninh, giáo dục, sức khoẻ và giao thông vận tải.

Hơn thế nữa, điều tồi tệ của nạn tham nhũng chính là tư duy lợi ích nhóm và bè phái. Tại các nước giàu, khi cần tuyển dụng một ai đó để làm việc, đơn giản chỉ dựa trên những phẩm chất tốt của ứng viên thông qua các cuộc phỏng vấn và sau đó chọn ra người giỏi nhất mà không cần quan tâm tới bất kỳ mối quan hệ cá nhân nào. Nhưng tại các nước nghèo, dưới sự ảnh hưởng của tư duy bè phái, cách tiếp cận sẽ bị sai lệch đi. Khi đó việc cần làm là phải loại bỏ đi các ứng viên giỏi nhất để chọn được những người cùng phe với bạn, chẳng hạn như chú bác của bạn, anh em của bạn, con cháu của bạn và những người cùng phe. Kết quả là những nước nghèo không thể chọn ra được những người thông minh và tài giỏi.

2. Văn hoá

Nhân tố thứ nhì làm các nước nghèo đi là văn hoá, những thứ đã in sâu vào tâm trí, quan điểm và niềm tin. Các số liệu thống kê sự tương quan giữa của cải và tôn giáo chỉ ra rằng: càng ít người có đức tin thì đất nước đó càng có cơ hội giàu có. 19 trong số các quốc gia giàu nhất thế giới có trên 70% dân số nói rằng: “tôn giáo không phải điều quan trọng đối với họ” (ngoại lệ ở đây là nước Mỹ, nơi có sự kết hợp giữa sùng bái tôn giáo và tạo ra của cải). Ngược lại những quốc gia nghèo nhất thế giới cũng có là những quốc gia có đức tin sâu sắc nhất (ví dụ: Afghanistan 97%, Niger 100%, Congo 100%…). Tôn giáo và các thế lực siêu nhiên là vô cùng quan trọng tại các nơi này. Ở các quốc gia nghèo này, đơn giản là mọi người đều có đức tin.

Nhưng tại sao tôn giáo lại không tốt cho việc tạo ra của cải? Bởi vì, các tín ngưỡng tôn giáo ở đây có quan hệ mật thiết với ý tưởng rằng thực tại là không thể thay đổi được, nên con người nên tập trung vào đời sống tinh thần và hướng tới thế giới bên kia. Điều đó có vẻ sẽ làm cho bạn cảm thấy thoải mái hơn khi sống trong cuộc sống nghèo nàn này. Trong khi ở các nước giàu, con người tin tưởng mạnh mẽ vào khả năng thay đổi số mệnh thông qua việc nỗ lực và tài năng. Để giải thích cho sự bất thường của nước Mỹ, tôn giáo không làm chậm đi sự tăng trưởng kinh tế tại đây, bởi đó là một loại tôn giáo khá đặc thù. Vì thượng đế kiểu Mỹ không muốn bạn xây dựng một thiên đường ở thế giới bên kia, mà ông ấy muốn bạn xây dựng nó ngay bây giờ tại New York hay California.

3. Vị trí địa lý

Các nước nghèo thường nằm ở vùng nhiệt đới, đây không phải sự trùng hợp ngẫu nhiên. Cuộc sống tại những vùng này thực tế rất khắc nghiệt. Vấn đề bắt đầu với nông nghiệp, các loại cây trồng nhiệt đới thường khó tổng hợp Cacbohydrat. Các nước nghèo cũng thường có đất đai kém màu mỡ. Thật bất ngờ là khí hậu nhiệt đới lại không thuận tiện cho việc quang hợp.

Trong lịch sử, yếu tố quyết định sự giàu có là việc sở hữu những đàn gia súc như ngựa, trâu, bò… Những đàn gia súc này giải phóng phần lớn lực lượng lao động khỏi việc phải cày bằng tay. Nhưng ở vùng nhiệt đới Châu Phi, đàn gia súc lại bị phá hoại bởi loài ruồi. Loài ruồi nhỏ này xuất hiện rất nhiều ở Châu Phi, nó hạ gục các loài động vật trên diện rộng, làm cho các động vật buồn ngủ và lười vận động, nó cản trở các quốc gia trong vùng này tăng năng suất sản xuất nông nghiệp và tạo ra của cải.

Không chỉ có cây cối và động vật bị ảnh hưởng, ở các nước nhiệt đới, con người cũng dễ mắc phải các dịch bệnh. 100% các quốc gia có thu nhập thấp thường bị ảnh hưởng bởi ít nhất 5 loại dịch bệnh nhiệt đới cùng lúc.

Vị trí địa lý cũng bao gồm cả giao thông vận tải. Ở các nước nghèo, hệ thống giao thông rất kém liên kết. Ví dụ như Bolivia hoàn toàn không tiếp giáp với biển, 15 quốc gia ở Châu Phi chỉ có một con sông chính, đó là sông Nin để cho tàu bè qua lại, 11 quốc gia trong số đó chỉ có thu nhập bình quân đầu người 600 đô la mỗi năm.

Tiếp đến là vấn đề tài nguyên thiên nhiên. Một tài nguyên thiên nhiên như dầu mỏ và kim loại quý có thể là những rắc rối tiềm ẩn. Các nước nghèo thường có xu hướng xem tài nguyên này là át chủ bài, còn các nhà kinh tế gọi chúng là hiệu ứng khuếch đại. Một tài nguyên có thể giúp quốc gia có thể chế tốt giàu có hơn, nhưng với quốc gia có thể chế tồi thì sẽ khiến quốc gia đó trở nên nghèo nàn hơn. Nghịch lý này được gọi là bẫy tài nguyên. Ví dụ như cộng hoà dân chủ Congo là một quốc gia có trữ lượng quặng lớn nhất (nắm giữ gần như toàn bộ quặng coltan của thế giới, thứ mà mỗi chiếc điện thoại di động đều cần một lượng nhỏ). Nhưng nguồn tài nguyên thiên nhiên này chỉ giúp cho giới thượng lưu kiếm tiền mà không cần sự cộng tác của toàn xã hội. Ví dụ việc một quốc gia tạo của cải bằng cách tạo ra chiếc máy bay, thì quốc gia đó cần sự chung tay góp sức của toàn xã hội, còn quốc gia chỉ tách quặng ra để bán thì chỉ cần làm với một lực lượng lao động nhỏ. Tiền bán được từ quặng coltan giúp cho các phiến quân của cộng hoà Congo được trang bị đầy đủ vũ khí để đàn áp mọi tầng lớp trong xã hội.

Vậy, làm thế nào để định lượng được giá trị của các yếu tố như thể chế, văn hoá và vị trí địa lý trong sự thịnh vượng của các quốc gia. Không có một công thức cố định nào, nhưng có một đề xuất như sau: 50% của cải sụp giảm là do thể chế, 20% đến từ văn hoá và 10% là từ vị trí địa lý, còn lại là những yếu tố khác.

nguồn: Tri thức nhân loại